آیا « رسیدن به سن پیری » اجتنابناپذیر است؟ یا جلوگیری از آن امکانپذیر است؟
Law Wing Sze دانشجوی سال سوم پزشکی و برندهی نهایی FameLab هنگکنگ، آخرین تحقیقاتی را که در رابطه با علت سالمندی انسانها انجام گرفته است را به اینگونه توضیح میدهد:
از آغاز تاریخ بشریت ما همواره تلاش کردهایم که راهکارهایی پیدا کنیم تا جوان بمانیم. درحالحاضر رسیدن به سن پیری اجتنابناپذیر است و هیچ راهی برای تغییر این فرایند وجود ندارد. هر کدام از ما با یک شمارنده بیولوژیکی درونی متولد میشویم (به اصطلاح صحبت میکنیم) که طول عمرمان را تعیین میکند. اگر ما میدانستیم که این گاهشمار چگونه کار میکند، بیشتر میتوانستیم در رابطه با این که چگونه سالمند میشویم بدانیم و در نهایت ممکن بود که بتوانیم راز سرچشمهی اسطورهای جوانی را پیدا کنیم.
چرا سالمند میشویم؟
بدن انسان از سلول تشکیل شده است. هر سلول مانند یک ساختمان لِگو (Lego) است که ارگانهای مختلفی برای عملکردهایی گوناگون میسازد. سلولهای موجود برای تولید سلولهای جدید تقسیم میشوند تا بافتهای بدن را رشد داده و ترمیم کنند.
اما تقسیم سلولی بدون حد و مرز است. بهصورت میانگین سلولهای انسانی میتوانند تنها در حدود ۵۰ تا ۷۰ بار تقسیم شوند. پس از آن، هنگامیکه این سلولها دیگر نمیتوانند تقسیم شوند، به مرحلهی سالمندی وارد میشوند. در این مرحله ممکن است سلولها بمیرند یا به عنوان سلولهایی با عملکرد ضعیف در بدن بمانند. این دلایل باعث میشوند که بدن ما رو به زوال رفته و سالمند شود.
چه اتفاقاتی در سطح سلولی رخ میدهد؟
برای درک فرایند سالمند شدن، باید نگاهی عمیق به درون سلولهایمان داشته باشیم. در داخل هر سلول محفظهای به نام هسته وجود دارد که حاوی رشته کروموزومهای بسیاری است. کروموزومها شامل مواد ژنتیکی هستند که تقسیم سلولها را کنترل میکنند. هر دو انتهای رشته کروموزومها توسط کلاهکهای تلومر (telomere) محافظت میشوند. یک بند کفش را در نظر بگیرید؛ تلومرها شبیه سرهای پلاستیکی هستند که در انتهای دو سر بند کفش قرار گرفتهاند تا از فرسایش آنها جلوگیری کنند.
در سلولهای ما، تلومرها شبیه بافر عمل کرده و از کروموزومها در برابر آسیب محافظت میکنند. اما هر بار که سلول تقسیم میشود، تلومرها کوتاهتر میشوند. در هنگام تولد تلومرهای ما طولانی هستند، اما هرچه سن ما بیشتر میشود و سلولهای ما تقسیم میشوند، تلومرها کوتاه و کوتاهتر میشوند. با هر بار کوتاهتر شدن تلومرهای ما، کروموزومها کمتر محافظت میشوند و در نهایت کروموزومها در معرض آسیب قرار گرفته و تقسیم سلولها متوقف میشود. سالمندی ما به دلیل سالمند شدن سلولهایمان است.
چه مسئلهای باعث تسریع فرایند سالمندی میشود؟
همانطور که تلومرهای ما کوتاهتر میشود، گاهشمار بیولوژیکی درون ما سپری میشود. این فرایند کوتاه شدن تحت تاثیر هر دو نوع فاکتورهای محیطی و ژنتیکی قرار دارد. ما DNA خود را که طول اولیه تلومرهایمان را تعیین میکند، از پدر و مادرمان به ارث میبریم. اما در این میان فاکتورهای محیطی متنوعی نیز ایفای نقش میکنند که برجستهترین آنها تنشهای روانی است.
هر چقدر بیشتر تحت فشار باشید، سرعت رسیدن به سن پیری در شما بیشتر خواهد بود.
در مطالعهای که در اقدامات آکادمی ملی علوم منتشر شده است، نشان داده شده است که زنان با دریافت سطوح بالاتری از استرس و تنش، تلومرهای کوتاهتری دارند. این مطالعه بر روی گروهی از مادران که دارای فرزندانی با بیماریهای سخت بودند، انجام شد. یافتههای حاصل از این مطالعه نشان داد که این مادران به هر میزان که سالهای بیشتری از فرزندان خود مراقبت میکردند، استرس بیشتری تحمل کرده و تلومرهای آنها کوتاهتر بودند.
دانشمندان همچنین بر این باور بودند که استرس مزمن در زنان سطح فشار اکسیداتیو (آسیب سلولها از طریق واکنشهای شیمیایی با اکسیژن) را افزایش میدهد. این مسئله باعث تسریع کوتاه شدن تلومرهای آنها میشد.
یکی از سرویس های ویژه خانه سالمندان والا ، فراهم آوردن امکان توانبخشی اجتماعی و روانی برای سالمندان است. مشاوره و فعالیت های دسته جمعی مانند ورزش های دسته جمعی در خانه سالمندان سبب می شود که استرس و فشار های عصبی کاهش یابد و از این رو می تواند بر روی سلامت روانی سالمندان تاثیر مثبتی بگذارد.
چرا استرس مزمن باعث تسریع روند سالمندی در شما میشود؟
استرس یک واکنش فیزیکی طبیعی است که در زمان رویارویی با چالشهای متنوع به بدن ما کمک میکند تا به حالتهای نزاع (fight) یا گریز (flight) برود. در این هنگام بدن ما هورمون استرس، کورتیزول، را ترشح میکند که باعث افزایش ضربان قلب و فشار خون شده و ما را برای واکنش به خطر آماده میکند.
اما استرس مزمن باعث میشود که کورتیزول بهطور مکرر ترشح شود که سطوح بالای کورتیزول باعث افزایش آسیبهای سلول از طریق فشار اکسیداتیو میشود. همچنین، کورتیزول یک آنزیم مهم مربوط به طول تلومر به نام «تلومراس» را خنثی میکند. بنابراین کورتیزول بیش از حد، باعث تسریع روند کوتاهتر شدن تلومرهای محافظتی سلولها و در نتیجه تسریع فرایند سالمند شدن ما میشود.
جای تعجب نیست که افرادی که تحت استرس و تنشهای بیشتری هستند، نسبت به همتایان آرامتر خود، سریعتر به سنین سالمندی میرسند. اگر عکسهای رئیس جمهورهای ایالات متحده آمریکا را قبل و بعد از دوران ریاست جمهوریشان در کاخ سفید مقایسه کنید، برخی از نشانهها را خواهید دید.
رژیم غذایی مرتبط با سالمندی چگونه است؟
یکی دیگر از عوامل موثر در سالمندی، رژیم غذایی است. بهویژه، باورها بر این است که محدودیت کالری به ما کمک میکند که زندگی طولانیتری داشته باشیم. اما آیا واقعا اینطور است؟
با توجه به مطالعاتی که بر روی حیوانات آزمایشگاهی انجام شده است، ثابت میکند که محدودیت کالری باعث کاهش سطوح فشار اکسیداتیو، بهبود متابولیسم (سوخت و ساز) بدن و در نتیجه افزایش امید به زندگی میشود. و در سالهای اخیر بر روی موضوعات انسانی نیز مطالعاتی انجام شده است. اما این مکانیزم که کمتر غذا خوردن فرایند رسیدن به سن پیری را آهستهتر میکند، هنوز شفاف نیست. یک فرضیه این است که محدود کردن کالری، بدن را ترغیب میکند که در چگونگی مدیریت تقسیم سلولها، حذف اجزای آسیب دیدهی درون سلولها و بازیابی مواد اولیه آنها صرفهجویی بیشتری داشته باشد و در نتیجه باعث افزایش طول عمر سلولها شود.
تغذیه سالمندان یک مساله جدی است که در خانه سالمندان والا به این امر توجه ویژه ای می شود. برنامه رژیم غذایی مناسب سالمندان در سرای سالمندان با توجه به کالری مورد نیاز بدن ، برنامه ریزی می شود.
آیا راهکاری برای کاهش سرعت فرایند رسیدن به سن پیری وجود دارد؟
اینگونه به نظر میرسد که بهدلیل اینکه ما نمیتوانیم کوتاهتر شدن تلومرهایمان را کنترل کنیم، در نهایت همهی ما باید سالمند شویم. اگرچه این حقیقت وجود دارد که ما نمیتوانیم از رسیدن به سن پیری فرار کنیم، اما میتوانیم سرعت این فرایند را آهستهتر کنیم. یک مطالعهی آزمایشی کوچکی که در دانشگاهی در سانفرانسیسکو کالیفرنیا انجام شده، نشان داده است که تغییرات سبکِ زندگی منجر به طولانیتر شدن تلومرها میشود. افرادی که همراه با رژیم غذایی گیاهخواری تمرینات میانهای انجام داده و استرس خود را از طریق جلسات منظم با یک گروه حمایت اجتماعی کاهش میدادند، تلومرهای طولانیتری داشتند. این نشان میدهد که ما واقعا میتوانیم با انجام برخی موارد، تلومرهای خود را طولانیتر و سرعت سالمند شدن خود را کاهش بدهیم.
چگونه میتوانیم استرس و در نتیجهی آن، سرعت فرایند رسیدن به سن پیری خود را کاهش بدهیم؟
فشارهای روانی نقش چشمگیری در فرایند سالمند شدن ایفا میکنند. اگر شما در یک شهر بزرگ زندگی میکنید و یک برنامهی زمانبندی روزانهی پر مشغله دارید، ممکن است حس کنید که هیچ آرامشی برایتان وجود ندارد. با اینحال، آرامش برای داشتن یک زندگی طولانیتر بسیار مهم است.
یک مطالعهی علمی حدس میزند که مدیتیشن ممکن است کمککننده باشد. مدیتیشن افراد را تشویق میکند که به زمان حال تمرکز و توجه کنند و اضطراب و آشفتگی را کاهش میدهد. مدیتیشن همچنین با کاهش استرس، سطوح کورتیزول ما را پایین اورده و بنابراین فشار اکسیداتیو را بر روی سلولهایمان کاهش میدهد. همچنین شما میتوانید برای تنفس متمرکز تلاش یا تمرین کنید. این کار باعث بالا رفتن میزان ترشحات اندروفین و باعث ایجاد احساس آرامش میشود.
رسیدن به سن پیری یک فرایند طبیعی است که در همهی ما صورت میگیرد؛ اما میتوانیم کمی سرعت ان را کاهش بدهیم. تنها چیزی که برای عملی ساختن این کار نیاز داریم، بهبود سلامتی تلومرهای سلولهایمان است.
